İran Çatışmasının Ekonomik Bedeli

Bu grafik nedir? Bütçe açığı, bir hükümetin belirli bir yılda harcadığı paranın elde ettiği geliri (vergi vb.) aşması durumudur; fark borçlanmayla karşılanır. Bu grafik İsrail'in yıllık bütçe açığının savaşlardan önceki ve sonraki seviyesini karşılaştırır. 7 Ekim 2023, 12 Gün Savaşı ve 28 Şubat 2026 savaşlarının bütçeye kümülatif etkisi görsel olarak aktarılmaktadır.

İsrail'in 2024 bütçe açığı GSYİH'ın %8'ini geçmiştir. AB Maastricht Kriterleri bütçe açığı için maksimum %3 sınırını öngörmektedir. Uluslararası finans kuruluşları ve ekonomik literatürde ise bütçe açığının GSYİH'ın %5'ini aşması genel olarak riskli bir eşik olarak kabul edilmekte; sürdürülebilirlik kaygılarını beraberinde getirmektedir. Yüksek bütçe açığının ekonomiye yansımaları çok boyutludur: artan borçlanma ve faiz yükü, enflasyon riski, döviz kuru dalgalanmaları, kamu harcamalarında kısıntı ve uzun vadede ekonomik büyümenin yavaşlaması. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşları Moody's ve S&P, İsrail'in kredi görünümünü negatif olarak teyit etmiş durumdadır. Birleşik etkiyle oluşan $86,4 milyarlık kümülatif bütçe yükü, İsrail'i yapısal bir mali kırılganlığa sürüklemektedir.

Bu grafik nedir? GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla), bir ülkenin belirli bir dönemde ürettiği tüm mal ve hizmetlerin toplam değeridir — ekonominin büyüyüp büyümediğini gösteren temel ölçüttür. Bu grafik, İsrail ekonomisinin yıllık büyüme hızını savaş öncesi ve sonrası için karşılaştırır. 2026 değeri tahmindir ve savaşın devam ettiği varsayımına dayanmaktadır.

İsrail ekonomisi ardı ardına yaşanan savaşlar nedeniyle beklenen büyüme potansiyelini yakalayamamış, büyüme hızı belirgin biçimde düşmüştür. Bu tablonun arkasında birden fazla etken yatmaktadır: yabancı yatırımların durması, ihracat güzergahlarındaki aksaklıklar, nitelikli iş gücünün ülkeyi terk etmesi (beyin göçü) ve iç tüketimin azalması. Savaş uzadıkça bu etkinin daha da derinleşmesi beklenmektedir.

Bu grafik nedir? Enflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin zaman içinde artmasıdır; yani aynı parayla daha az şey alınabilmesi demektir. Bu grafik savaşın İsrail'in ülke içi fiyat artışını nasıl etkilediğini başlangıç noktasından itibaren göstermektedir.

Her savaş dönemi, İsrail enflasyonuna ölçülebilir bir sapma yüklemiştir: 7 Ekim 2023 savaşı beklenen enflasyonun 0,7 puan üzerinde gerçekleşmesine neden olmuş; 2025'teki çatışmada beklentiden sapma 0,56 puan olmuş; 2026 savaşı için ise şimdilik 0,4 puanlık bir etki öngörülmektedir — ancak savaş uzadıkça bu rakamın artması beklenmektedir. Bu sapmalar dramatik düzeyde büyük olmasa da göz ardı edilecek kadar önemsiz de değildir; birikimli etkisiyle hane halkının satın alma gücünü aşındırmakta ve ekonomik kırılganlığı derinleştirmektedir.

Bu grafik nedir? Savaşın İsrail'e gelen uluslararası turist sayısına etkisini aylık bazda göstermektedir. Savaş öncesi ve sonrası dönem kıyaslanarak çöküşün boyutu ortaya konulmaktadır.

Turizm sektörü 7 Ekim 2023'ten bu yana fiilen çöküş içindedir. Savaş öncesinde turizm İsrail GSYİH'ının yaklaşık %2–%3'ünü ve doğrudan istihdamın önemli bir bölümünü oluşturuyordu. Turist sayısındaki dramatik düşüş; otelcilik, havacılık, yerel esnaf ve kültürel turizm üzerinde zincirleme bir tahribat yaratmaktadır. Ekonomistlerin "çarpan etkisi" olarak adlandırdığı mekanizma gereği, her bir turizm dolarının ekonomiye ortalama 2–3 kat büyüklüğünde gelir doğurduğu göz önünde bulundurulursa toplam ekonomik etki, doğrudan rakamların çok üzerindedir. Savaş koşulları devam ettiği sürece sektörün toparlanması mümkün görünmemektedir. Ayrıca bu hesaba savaştan önce yapılan turizm tanıtım harcamaları ve turizm altyapısına yönelik yatırımlar dahil değildir.

Bu bölüm nedir? İki tablodan ve bir sütun grafiğinden oluşmaktadır. Tablolar, Hürmüz Boğazı'ndan petrol ihraç eden ülkeleri ve boğazın küresel petroldeki payını gösterir; grafik ise bu petrolü hangi ülkelerin satın aldığını yıllar bazında sergiler.

Hürmüz'den günlük geçen petrol küresel tüketimin %20'sini, küresel petrol ticaretinin ise %27'sini oluşturmaktadır. Kriz yalnızca ham petrol ile sınırlı değildir: Katar'ın LNG (sıvılaştırılmış doğalgaz) ihracatı da Hürmüz üzerinden yapılmakta olup bu, dünya LNG arzının yaklaşık %20'sine karşılık gelmektedir. Dolayısıyla boğazın kapanması hem petrol hem de gaz piyasalarını aynı anda vurmaktadır.

Boğaz kapandığında alternatif güzergah seçenekleri son derece kısıtlıdır. Suudi Arabistan'ın Yanbu boru hattı petrolü Kızıldeniz'e taşıyabilmekte, ancak kapasitesi günlük 5 milyon varil ile sınırlı kalmaktadır — boğazdan geçen hacmin dörtte birini bile karşılayamamaktadır. Başta Çin, Hindistan ve Japonya olmak üzere Asya ülkeleri bu petrolün büyük bölümünü satın almaktadır; ancak bu durum krizi yalnızca Asya'nın sorunu haline getirmemektedir. Enerji fiyatlarının yükselmesi tüm dünyada eş zamanlı hissedilir. Bunun ötesinde Çin, küresel ölçekte en büyük üretici ekonomilerden biridir; enerji maliyetleri arttığında üretim maliyetleri de artar ve bu durum Çin'den elektronik, tekstil, makine ve tüketim malı satın alan her ülkeye doğrudan yansır. Hürmüz krizi bu nedenle yerel bir sorun değil, küresel bir ekonomik tehdit olarak değerlendirilmektedir.

İsrail açısından bakıldığında, Hürmüz krizinin tetiklenmesi; İsrail'in İran'a karşı eyleme geçmesi üzerine gerçekleşmiş olup İsrail'i uluslararası ekonomik baskının odağına yerleştirmiştir — zira boğazın kapanmasından zarar gören ülkeler aynı zamanda İsrail'in diplomatik ilişki kurduğu ülkelerdir.

Bu grafik nedir? Brent ham petrolünün 22 Şubat 2026'dan bugüne haftalık spot fiyatını göstermektedir. Kırmızı dikey çizgi savaşın başladığı 28 Şubat tarihini işaretler.

Savaş öncesinde ~60 $/varil olan Brent, İsrail–İran çatışmasının tırmanmasıyla 110 $/varili aştı; bu yaklaşık %83'lük bir artıştır. İsrail için bu fiyat şokunun doğrudan iki etkisi vardır: birincisi, askeri araç ve teçhizatın enerji maliyetlerini yükseltmektedir; ikincisi, İsrail'in nüfusuna yönelik yakıt ve ulaşım masrafları artmaktadır. Küresel boyutta ise bu fiyat artışı gıda fiyatları üzerinden enflasyona yansımakta ve küresel büyüme tahminlerini aşağı çekmektedir. Petrol fiyatları savaşın seyrini de dolaylı olarak yansıtır: fiyat düşüşü ateşkes beklentisine, fiyat yükselişi ise tırmanmaya işaret etmektedir. ABD bir petrol ihracatçısı olmasına karşın yükselen küresel petrol fiyatları diğer ülkeler üzerinden ABD'ye baskı oluşturmaktadır; enerji maliyetleri artan ülkeler ekonomik yavaşlamaya girdiğinde ABD'nin ihracat pazarları daralır, küresel talep düşer ve bu durum ABD Merkez Bankası'nın para politikasını zorlaştırmaktadır.

Bu grafik nedir? Avrupa'nın gösterge doğalgaz fiyatı olan TTF'nin 20 Şubat 2026'dan bugüne haftalık seyrini göstermektedir. Rusya–Ukrayna geriliminin yarattığı kırılgan zemin üzerine eklenen İsrail–İran savaşının enerji piyasalarına etkisi izlenmektedir.

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla birlikte bölgeden geçen LNG arzı da sekteye uğramış, bu durum küresel gaz fiyatlarını yukarı çekerek Avrupa piyasalarına doğrudan yansımıştır. Savaşın tarafı olmayan Avrupa ülkeleri, yükselen enerji faturalarıyla başa çıkmak zorunda kalmaktadır. Artan gaz fiyatları Avrupa'nın enflasyon beklentilerini yukarı yönlü baskılamakta, hane halkının yaşam maliyetini artırmakta ve Avrupa hükümetleri üzerinde enerji sübvansiyonu ile tüketiciyi koruma tedbirleri için ciddi bir mali yük oluşturmaktadır.

Bu grafik nedir? CDS (Kredi Temerrüt Takası), bir ülkenin ya da şirketin borcunu ödeyememesi durumuna karşı alınan bir tür finansal sigortadır. CDS primi ne kadar yüksekse, piyasalar o ülkenin o kadar riskli olduğunu düşünüyor demektir. Bu grafik, İsrail'in CDS primini diğer gelişmiş ülkelerle (Almanya, Güney Kore, Birleşik Krallık) karşılaştırmalı olarak göstermektedir.

İsrail, gelir düzeyi, teknoloji altyapısı ve kurumsal yapısı itibarıyla gelişmiş ülke kategorisinde yer almaktadır. Ancak CDS verileri, piyasaların İsrail'i bu kategorideki diğer ülkelerden belirgin biçimde daha riskli gördüğünü ortaya koymaktadır: İsrail'in CDS primi ~75–89 baz puan arasında seyrederken Almanya ~7–9, Birleşik Krallık ~16–19, Güney Kore ise ~22–29 baz puan bandında kalmaktadır. Bu fark tesadüfi değildir; ardı ardına yaşanan savaşların yarattığı kronik belirsizliğin doğrudan bir yansımasıdır.

Yüksek CDS priminin somut ekonomik sonuçları vardır. Her şeyden önce borçlanma maliyeti artar: devlet tahvili faizleri yükselir, kamu harcamalarının finansmanı pahalanır. Bunun yanında yabancı yatırım caydırıcı hale gelir; yüksek risk algısı, özellikle uzun vadeli sermaye yatırımları açısından İsrail'i rakip ülkelere kıyasla dezavantajlı konuma düşürür. Söz konusu dezavantajın temelinde savaşların yarattığı siyasi ve ekonomik belirsizlik yatmaktadır. Çatışmalar sona ermedikçe bu risk priminin kalıcı olarak gerilemesi mümkün görünmemektedir.